როგორ მოვაგვაროთ ექო და ხმაური ვიდეოკონფერენციის დროს?

ვიდეოკონფერენციის დროს ექო და ხმაური შეიძლება წარმოიშვას დინამიკიდან გამოსული ხმის მიკროფონში დაბრუნებით, ოთახის ზედაპირებიდან არეკვლით, ფონური ხმაურით ან აუდიოსიგნალის არასწორი მარშრუტიზაციით. ხმის ხარისხის გაუმჯობესება მოითხოვს მიზეზის დადგენას, მიკროფონებისა და დინამიკების სწორ განთავსებას, ოთახის აკუსტიკის შეფასებასა და შესაბამის ციფრულ დამუშავებას.

ექო, რევერბერაცია და ხმაური

ყოველდღიურ საუბარში „ექოს“ ხშირად რამდენიმე განსხვავებულ მოვლენას უწოდებენ. მათი გამიჯვნა აუცილებელია, რადგან თითოეულს განსხვავებული მიზეზი და გამოსწორების მეთოდი აქვს.

საკონფერენციო ექო წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც მონაწილეს საკუთარი სიტყვები დაგვიანებით უბრუნდება. ჩვეულებრივ, მისი ხმა მეორე მხარის დინამიკიდან მიკროფონში ხვდება და საკომუნიკაციო არხით უკან იგზავნება.

რევერბერაცია ოთახში მრავალი ბგერითი არეკვლის შედეგად ხმის შენარჩუნებაა. ზედმეტი რევერბერაციისას მეტყველება გაწელილი, ბუნდოვანი ან „ღრუ“ ხდება, ხოლო მარცვლები ერთმანეთს ფარავს.

ფონური ხმაური შეიძლება მოდიოდეს სავენტილაციო სისტემიდან, მოწყობილობების ვენტილატორებიდან, ქუჩიდან ან ოთახში მიმდინარე სხვა მოქმედებებიდან.

აკუსტიკური უკუკავშირი ჩნდება მაშინ, როდესაც დინამიკიდან მიკროფონში დაბრუნებული ხმა კვლავ ძლიერდება. შედეგად შეიძლება წარმოიქმნას მზარდი წივილი ან გუგუნი.

ამ განსხვავებებისა და საკონფერენციო აუდიოს ძირითადი პრინციპების შესახებ დამატებითი ინფორმაცია მოცემულია Shure-ის შეხვედრებისა და კონფერენციების აუდიოსისტემების გზამკვლევში.

რატომ უბრუნდება მონაწილეს საკუთარი ხმა?

დისტანციური მონაწილე საუბრობს, მისი ხმა ადგილობრივი ოთახის დინამიკებიდან ისმის, ოთახის მიკროფონი ამ ხმას იღებს და საკონფერენციო სისტემით უკან აგზავნის. გადაცემისა და დამუშავების დაყოვნების გამო მონაწილე საკუთარი ხმის დაგვიანებულ ასლს ისმენს.

ექოს გამგონე ხშირად მის წარმომქმნელ ოთახში არ იმყოფება. ამიტომ დიაგნოსტიკისას შესამოწმებელია მეორე მხარის მიკროფონი, დინამიკი და აუდიოდამუშავებაც.

ექოს კიდევ ერთი გავრცელებული მიზეზია ერთ ოთახში რამდენიმე მოწყობილობის აქტიური აუდიოკავშირით ჩართვა ერთსა და იმავე შეხვედრაზე. მაგალითად, ოთახის საერთო სისტემა და მონაწილის ლეპტოპი შეიძლება ერთდროულად იღებდეს და გადასცემდეს ხმას.

როგორ მუშაობს აკუსტიკური ექოს გაუქმება?

**აკუსტიკური ექოს გაუქმება — Acoustic Echo Cancellation, AEC** — ციფრული დამუშავების მეთოდია, რომელიც მიკროფონის სიგნალში დისტანციური ხმის დაბრუნებულ კომპონენტს ამცირებს.

AEC იყენებს საცნობარო სიგნალს — *reference signal*. ეს არის ცნობილი აუდიო, რომლის ექოც მიკროფონის სიგნალიდან უნდა შემცირდეს. ალგორითმი აფასებს დინამიკიდან მიკროფონამდე აკუსტიკურ გზას და ცდილობს დაბრუნებული ხმის გამოყოფას ადგილობრივი მოსაუბრის ხმისგან.

პროფესიულ სისტემაში AEC შეიძლება მუშაობდეს მიკროფონში, აუდიოპროცესორში — DSP, საკონფერენციო მოწყობილობაში ან პროგრამულ უზრუნველყოფაში.

AEC-ის გამართულად მუშაობისთვის მნიშვნელოვანია:

- საცნობარო არხამდე აღწევდეს დინამიკებზე გაშვებული შესაბამისი დისტანციური ხმა და, საჭიროების მიხედვით, სხვა გასაუქმებელი პროგრამული აუდიო; - მიკროფონის საკუთარი სიგნალი მისივე AEC საცნობარო არხში არ ხვდებოდეს; - აუდიოდონეები არ იწვევდეს გადატვირთვასა და დამახინჯებას; - სიგნალების მარშრუტიზაცია შეესაბამებოდეს გამოყენებული სისტემის დოკუმენტაციას.

საცნობარო სიგნალისა და აუდიოდონეების შემოწმების პრინციპები აღწერილია Biamp-ის საკონფერენციო ოთახის გამართვის სახელმძღვანელოში.

AEC ოთახის ფიზიკურ რევერბერაციას არ ამცირებს. ის უმთავრესად დისტანციური ხმის უკან დაბრუნებას ამუშავებს; ადგილობრივი მოსაუბრის ხმაში ოთახის ანარეკლები ცალკე პრობლემად რჩება.

პირველი შემოწმებები შეხვედრის დროს

პრობლემის დასადგენად სასარგებლოა შემდეგი მოქმედებები:

- დაადგინეთ, რომელი კავშირიდან ბრუნდება ხმა. მონაწილეთა მიკროფონები რიგრიგობით დადუმდეს. ექოს შეწყვეტა მიანიშნებს შესამოწმებელ არხზე. - გამორიცხეთ დამატებითი აუდიოკავშირები. თუ ოთახში საერთო საკონფერენციო სისტემა მუშაობს, დამატებით ლეპტოპებსა და ტელეფონებზე შეხვედრის აუდიოკავშირი გათიშეთ. მხოლოდ მიკროფონის დადუმება ყოველთვის საკმარისი არ არის — დინამიკი შეიძლება კვლავ მუშაობდეს. - შეამცირეთ დინამიკის ზედმეტად მაღალი დონე. ხმა ოთახში გასაგებად უნდა ისმოდეს, მაგრამ ზედმეტი დონე მიკროფონში დაბრუნებული ხმის რაოდენობას ზრდის. - შეამოწმეთ არჩეული მიკროფონი და დინამიკი. პროგრამა შესაძლოა ოთახის სისტემის ნაცვლად ლეპტოპის მიკროფონს ან ეკრანის დინამიკს იყენებდეს.

დამატებითი მოწყობილობების აუდიოკავშირის გათიშვა და მონაწილეთა თანმიმდევრული დადუმება აღწერილია Zoom-ის ექოს დიაგნოსტიკის ინსტრუქციაში.

ინდივიდუალური მონაწილისთვის ყურსასმენის გამოყენება სასარგებლო დიაგნოსტიკური ნაბიჯია: ის ამცირებს ოთახში დინამიკიდან გამოსული ხმის მოხვედრას მიკროფონში. თუ პრობლემა ქრება, ეს დინამიკსა და მიკროფონს შორის აკუსტიკური კავშირის როლზე მიანიშნებს.

მიკროფონის განთავსება და აუდიოდონეები

მოსაუბრისგან ზედმეტად დაშორებული მიკროფონი იღებს შედარებით მეტ ოთახის ხმაურსა და არეკლილ ხმას. მიკროფონის მოსაუბრესთან მიახლოება, შესაბამისი ტიპისა და მიმართულების შერჩევით, აუმჯობესებს პირდაპირი ხმის შეფარდებას ფონურ ხმაურთან და რევერბერაციასთან.

მიკროფონის ტიპისა და მიმართულების შერჩევისას გასათვალისწინებელია მაგიდის განლაგება, მონაწილეთა მოძრაობა, ჭერის სიმაღლე, დინამიკები და სავენტილაციო ცხაურები. ჭერის მიკროფონის დაფარვის არეალი თავისთავად არ ნიშნავს, რომ ამ არეალის ყველა წერტილში მეტყველება ერთნაირად მკაფიო იქნება.

მიკროფონის დონის გაზრდა აძლიერებს უკვე მიღებულ ხმაურსა და რევერბერაციასაც. ამიტომ აუდიოდონეების — *Gain Structure-ის* — გამართვა უნდა ეყრდნობოდეს სწორ განთავსებასა და დამახინჯების გარეშე მუშაობას.

რამდენიმე მიკროფონის შემთხვევაში ავტომატური მიქშერი — automixer — მართავს არხების წვლილს საუბრის მიხედვით და ამცირებს გამოუყენებელი მიკროფონებიდან დაგროვილ ხმაურს.

ოთახის აკუსტიკური დამუშავება

მინის, ბეტონისა და სხვა მყარი ზედაპირების მქონე ოთახში ანარეკლები შეიძლება მეტყველების მარცვლებს ერთმანეთს გადააფაროს. ამ შემთხვევაში გამოსავალი მოიცავს შესაბამის აკუსტიკურ კედლისა და ჭერის ელემენტებს, შთამნთქმელ მასალებს და მიკროფონების განთავსების გაუმჯობესებას.

აკუსტიკური დამუშავება და ხმის იზოლაცია განსხვავებული ამოცანებია. პირველი ოთახში ანარეკლებს მართავს; მეორე მეზობელი სივრციდან ან გარედან ხმის შეღწევის შეზღუდვას ემსახურება.

ოთახის აკუსტიკური შეფასება უნდა ითვალისწინებდეს სივრცის დანიშნულებას, რევერბერაციის ხანგრძლივობასა და ფონურ ხმაურს. საკონფერენციო ოთახის გამართვისას გაზომვები სასარგებლოა როგორც მონაწილეთა, ისე მიკროფონების მდებარეობის წერტილებში. მაგალითად, მაგიდასთან შედარებით მშვიდ გარემოში ჭერის მიკროფონი შეიძლება სავენტილაციო სისტემის ხმაურს უფრო ძლიერად იღებდეს.

ფონური ხმაურის შემცირება

ხმაურის კონტროლი იწყება წყაროს აღმოჩენით: სავენტილაციო სისტემის, პროექტორისა და კომპიუტერის ვენტილატორების, ღია კარის, ქუჩის ხმაურის ან მაგიდაზე წარმოქმნილი ხმების შემოწმებით. შემცირება შეიძლება მოითხოვდეს მოწყობილობის გადაადგილებას, საინჟინრო სისტემის მომსახურებას ან სივრცის იზოლაციის გაუმჯობესებას.

**ხმაურის შემცირება — Noise Reduction** — ამცირებს მიკროფონით მიღებულ არასასურველ ხმებს. ტრადიციული ალგორითმები განსაკუთრებით მუდმივ ხმაურზე მუშაობს; ზოგი თანამედროვე AI სისტემა ცვალებად ხმებსაც ამუშავებს.

ძლიერი დამუშავებისას შეიძლება შეიცვალოს ხმის ბუნებრიობა ან დაიკარგოს მეტყველების ნაწილი. ამიტომ გამოიყენება ყველაზე მსუბუქი რეჟიმი, რომელიც მისაღებ შედეგს იძლევა.

**რევერბერაციის შემცირება — Dereverberation** — გადაცემულ სიგნალში რევერბერაციის აღქმულ ეფექტს ამცირებს. იგი ოთახის რეალურ აკუსტიკას არ ცვლის და ცუდად განთავსებული მიკროფონის სრულად გამოსწორების გარანტიას არ იძლევა.

როგორ მოწმდება შედეგი?

სისტემა უნდა შეფასდეს დისტანციური მონაწილის მხრიდანაც. ადგილობრივ ოთახში მოსმენილი ხმა არ გვიჩვენებს სრულად, რას იღებს მეორე მხარე.

სატესტო ზარში სასარგებლოა ცალმხრივი საუბრის, ერთდროული საუბრის — *double-talk* — და მონაწილეთა სხვადასხვა ადგილიდან მეტყველების შემოწმება. დაკვირვების საგანია დარჩენილი ექო, ხმაურის დონე, სიტყვების დაკარგვა და ხმის ბუნებრიობა. პროფესიულ სისტემებში დამატებით მოწმდება AEC საცნობარო სიგნალის არსებობა და აუდიოდონეები.

მაგალითად, თუ საერთო ოთახის სისტემასთან ერთად დამატებითი ლეპტოპების აუდიოკავშირიც მუშაობს, ჯერ დამატებითი კავშირები უნდა გამოირიცხოს. თუ ამის შემდეგ ხმა კვლავ „ღრუა“, შესამოწმებელია მიკროფონის დაშორება და ოთახის რევერბერაცია. ეს სხვადასხვა მიზეზია და მათ შესაბამისი გამოსწორება სჭირდება.

წყაროები

- Zoom — შეხვედრაში ექოს მიზეზები და გამოსწორება - Biamp — საკონფერენციო ოთახის გამართვა - Biamp — აკუსტიკური ექოს გაუქმება - Biamp — ხმაურისა და რევერბერაციის შემცირება - Shure — ციფრული აუდიოდამუშავება ვიდეოკონფერენციებში - Shure — აუდიოსისტემების გზამკვლევი შეხვედრებისა და კონფერენციებისთვის - Andy Ciddor. *CTS Certified Technology Specialist Exam Guide*. მესამე გამოცემა. განყოფილება „Echo Cancelers“.

წყაროები

• https://support.zoom.com/hc/en/article?id=zm_kb&sysparm_article=KB0061720
• https://support.biamp.com/Tesira/Programming/Commissioning_a_Tesira_Conference_Room
• https://support.biamp.com/Tesira/Programming/AEC_in_Tesira
• https://support.biamp.com/Tesira/Programming/Noise_Reduction_and_Dereverberation
• https://www.shure.com/en-GB/insights/dsp-training-think-before-you-click
• https://content-files.shure.com/publications/educationalPublications/en/audio-systems-guide-for-meetings-and-conferences.pdf
• Andy Ciddor. CTS Certified Technology Specialist Exam Guide. მესამე გამოცემა. განყოფილება „Echo Cancelers“.